Jak klimat wpływa na zachowanie i przeżywalność pszczół?

Klimat wpływa na pszczoły bezpośrednio – poprzez temperaturę, wilgotność i warunki lotu – oraz pośrednio, zmieniając dostępność nektaru, pyłku i wody. Choć rodzina pszczela potrafi regulować temperaturę swojego gniazda, długotrwałe upały, susze, niedobory pokarmu i niekorzystny przebieg zimy zwiększają jej wydatki energetyczne. Odbija się to na rozwoju młodych osobników, gromadzeniu zapasów i szansach przetrwania całej kolonii. Przy jakiej temperaturze pszczoły najwydajniej zbierają pokarm? Dlaczego słoneczna pogoda podczas suszy nie zawsze sprzyja rodzinie pszczelej? I skąd zagrożenie związane z cieplejszą jesienią, skoro owady mają więcej dni na loty? Odpowiedzi, które zebraliśmy poniżej, pozwalają lepiej zrozumieć, jak pszczoły reagują na zmieniające się warunki środowiska.

Czego dowiesz się z tekstu? W skrócie

Ten poradnik pokazuje, jak temperatura, opady, susza i przebieg pór roku wpływają na zachowanie pszczoły miodnej oraz kondycję całej rodziny. Najważniejsze informacje:

• Rozwój młodych pszczół wymaga stabilnej temperatury. W części gniazda, w której rozwija się czerw (jaja, larwy i poczwarki), rodzina pszczoły miodnej utrzymuje zwykle ok. 34–35°C.
• Najlepsze warunki do zbierania pokarmu nie oznaczają maksymalnego ciepła. Pszczoły latają w szerokim zakresie temperatur, ale efektywność żerowania jest często najwyższa przy ok. 20–30°C.
• Deszcz, wiatr i skrajne temperatury ograniczają pracę zbieraczek. Nawet jeśli w pobliżu ula kwitnie wiele roślin, niekorzystna pogoda utrudnia regularne przynoszenie nektaru i pyłku.
• Łagodna zima nie gwarantuje łatwiejszego zimowania. Przedłużająca się aktywność jesienna może przyspieszać starzenie się robotnic zimowych i wpływać na zużycie zgromadzonych zapasów.

Jak pogoda i klimat wpływają na pszczoły?

Pogoda wpływa na codzienną aktywność pszczół, natomiast klimat kształtuje warunki ich życia w perspektywie kolejnych sezonów i lat. Deszczowy poranek, silny wiatr czy nagły spadek temperatury opisują bieżący stan atmosfery. Klimat obejmuje z kolei długotrwały przebieg i powtarzalność podobnych zjawisk. Pszczoła miodna (Apis mellifera) reaguje na środowisko zarówno jako pojedynczy owad, jak i członek zorganizowanej rodziny – zbieraczki dostosowują loty do pogody, podczas gdy inne robotnice ogrzewają czerw, chłodzą gniazdo lub zajmują się zapasami. Jednocześnie temperatura i opady wpływają na rośliny dostarczające nektaru oraz pyłku.

Pogoda i klimat – bezpośrednie reakcje pszczół i długofalowe skutki

Zmiana klimatu nie oznacza, że każdy upalny dzień lub każda burza jest jej bezpośrednim skutkiem. Zmieniają się jednak długoterminowe warunki występowania określonych zjawisk, przez co pszczoły częściej mogą doświadczać niedoboru wody, przesunięć terminów kwitnienia czy trudności podczas zimowania. Różnice między krótkotrwałym wpływem pogody a skutkami długofalowymi zmiany klimatu przedstawia tabela. Tabela 1. Wpływ pogody i klimatu na aktywność oraz kondycję rodzin pszczelich

Jak temperatura wpływa na pszczoły? Rodzina stale ogrzewa albo chłodzi swoje gniazdo

Temperatura wpływa na możliwość lotu pszczół, rozwój czerwiu i ilość energii potrzebnej rodzinie do utrzymania odpowiednich warunków w gnieździe. Robotnice wspólnie regulują jego mikroklimat, wykorzystując pracę mięśni, ruch skrzydeł, wodę i odpowiednie rozmieszczenie osobników. Proces ten, nazywany termoregulacją, ma szczególne znaczenie dla czerwiu. Rozwijające się jaja, larwy i poczwarki wymagają znacznie bardziej stabilnej temperatury niż ta, która panuje poza ulem. W zależności od warunków otoczenia rodzina musi więc ogrzewać gniazdo lub chronić je przed przegrzaniem.

Temperatura a zachowanie pszczół – pięć mechanizmów termoregulacji

Rodzina pszczela dostosowuje pracę robotnic do warunków panujących zarówno wewnątrz ula, jak i w jego otoczeniu. Najważniejsze reakcje na temperaturę obejmują pięć mechanizmów:

1. Rozwój czerwiu – utrzymywanie stabilnych warunków. Robotnice utrzymują w otoczeniu rozwijających się młodych osobników temperaturę zwykle bliską 34–35°C. Nie oznacza to jednak, że w każdej części ula przez cały czas panuje dokładnie 35°C.
2. Zimno – wytwarzanie i zatrzymywanie ciepła. Pszczoły ogrzewają gniazdo dzięki pracy mięśni tułowia, a podczas dużego chłodu skupiają się blisko siebie, ograniczając utratę ciepła.
3. Upał – zwiększenie chłodzenia. Rodzina nasila wentylację, wykorzystuje przynoszoną wodę i zmienia rozmieszczenie robotnic, aby chronić rozwijający się czerw przed przegrzaniem.
4. Loty zbieraczek – dostosowanie aktywności do otoczenia. Pszczoły podejmują loty w różnych temperaturach, ale często najwydajniej zbierają pokarm przy ok. 20–30°C. Znaczenie mają również nasłonecznienie, wiatr i dostępność kwiatów.
5. Temperatury skrajne – większe obciążenie rodziny. Im trudniejsze warunki na zewnątrz, tym więcej pracy robotnice przeznaczają na ogrzewanie lub chłodzenie gniazda, zamiast wykonywać inne zadania.

Upał – chłodzenie wodą, parowaniem i ruchem powietrza

Podczas upału robotnice aktywnie chronią gniazdo przed przegrzaniem. Wykorzystują do tego wodę oraz ruch powietrza, a gdy temperatura otoczenia rośnie, zmienia się również rozmieszczenie pszczół w ulu i przy jego wylotku. Chłodzenie gniazda odbywa się na kilka sposobów:

• Dostarczanie wody: zbieraczki przynoszą wodę z otoczenia, z kolei robotnice znajdujące się wewnątrz rozprowadzają niewielkie ilości w miejscach wymagających schłodzenia.
• Parowanie: woda odbiera ciepło podczas parowania, pomagając utrzymać odpowiednią temperaturę w gnieździe.
• Wentylacja: pszczoły wachlują skrzydłami, wspomagając przepływ powietrza przez ul.
• Gromadzenie się przy wylotku: w gorące dni część osobników opuszcza zatłoczone wnętrze i przebywa na zewnątrz, ograniczając dodatkowe obciążenie cieplne gniazda.

Dostępność nektaru ma znaczenie również dla powstawania miodu, który pszczoły wytwarzają ze zbieranego surowca – człowiek wykorzystuje go później jako składnik żywności, m.in. w słodyczach z miodem. Gdy upał ogranicza ilość nektaru dostarczanego przez rośliny, wpływa tym samym na podstawowy surowiec potrzebny rodzinie do produkcji miodu.

Chłód – kłąb zimowy ogranicza utratę ciepła

Gdy temperatura spada, pszczoły ograniczają loty i skupiają się w kłębie zimowym, który pomaga im przetrwać okres mrozów. W odróżnieniu od owadów zapadających w głęboki stan odrętwienia rodzina pszczoły miodnej pozostaje biologicznie aktywna, choć zimą funkcjonuje inaczej niż wiosną i latem. Utrzymanie odpowiednich warunków w kłębie opiera się na kilku mechanizmach:

• Zwarte skupienie robotnic: pszczoły znajdujące się bliżej zewnętrznej części kłębu ograniczają ucieczkę ciepła.
• Aktywne ogrzewanie: wewnątrz kłębu robotnice wytwarzają ciepło dzięki pracy mięśni tułowia.
• Korzystanie z zapasów: energia potrzebna do ogrzewania i podtrzymywania aktywności biologicznej pochodzi z pokarmu zgromadzonego przed zimą.
• Współpraca całej rodziny: liczebność i kondycja robotnic wpływają na możliwość skutecznego utrzymywania ciepła.

Czy deszcz, wiatr i susza szkodzą pszczołom?

Deszcz, silny wiatr i susza szkodzą pszczołom, ponieważ ograniczają możliwość zbierania pokarmu albo zmniejszają jego dostępność w otoczeniu. Opady i wiatr wpływają przede wszystkim na warunki lotu, natomiast susza oddziałuje głównie przez rośliny, które przy niedoborze wody inaczej rosną, kwitną i wydzielają nektar. Nawet gdy zbieraczka jest fizycznie zdolna do opuszczenia ula, nie zawsze znajduje wydajny pożytek pszczeli (dostępne w okolicy źródła nektaru, pyłku i innych surowców zbieranych przez pszczoły). Sama liczba słonecznych godzin nie wystarcza zatem do oceny warunków panujących w pasiece. Trzeba uwzględnić zarówno pogodę podczas lotu, jak i zasoby dostępne na kwiatach.

Deszcz i wiatr – mniej bezpiecznych godzin na lot

Deszcz i wiatr skracają czas, w którym pszczoły mogą sprawnie opuszczać ul i wracać z pokarmem. W chłodne, deszczowe dni ruch przy wylotku często wyraźnie słabnie, bo robotnice ograniczają aktywność poza gniazdem. Na codzienne zbieranie nektaru i pyłku wpływają następujące czynniki:

• Deszcz – utrudnia regularne loty. Opady ograniczają aktywność zbieraczek, a mokre warunki utrudniają odwiedzanie kwiatów i sprawny powrót do gniazda.
• Silniejszy wiatr – zwiększa wysiłek podczas lotu. Pszczoła musi radzić sobie z ruchem powietrza zarówno w drodze do pożytku, jak i podczas powrotu.
• Chłód – ogranicza aktywność mięśni lotu. Przy niskiej temperaturze robotnice rzadziej wyruszają po pokarm, szczególnie gdy jednocześnie wieje wiatr.
• Zachmurzenie – zmienia warunki aktywności. Nasłonecznienie wpływa na temperaturę otoczenia i zachowanie owadów, lecz nie każda słoneczna godzina oznacza intensywne zbieranie.
• Połączenie kilku czynników – potęguje ograniczenia. Temperatura 15°C przy bezwietrznej, słonecznej pogodzie stwarza inne warunki niż taka sama wartość na termometrze podczas silnego wiatru i opadów.

Susza – problem zaczyna się często na kwiatach, nie przy wylotku

Podczas suszy głównym problemem pszczół często okazuje się ograniczona dostępność pokarmu, nie sam lot. Zbieraczki mogą swobodnie opuszczać ul, lecz długotrwały brak opadów wpływa na ilość zasobów dostarczanych przez rośliny. Skutki suszy widać zarówno na kwiatach, jak i w wynikach obserwacji pasiek:

• Mniejsza dostępność nektaru: niedobór wody ogranicza jego wydzielanie przez część roślin, nawet jeśli temperatura sprzyja aktywności pszczół.
• Zmiany w kwitnieniu: przy długotrwałym deficycie wody rośliny inaczej rosną i rozwijają kwiaty, przez co dostępność pożytku zmienia się w trakcie sezonu.
• Słabsze gromadzenie zasobów: w polskim badaniu 60 pasiek prowadzonym w sezonach 2018, 2019 i 2022 rodziny z obszarów zagrożonych suszą wykazywały w lipcu i sierpniu istotnie mniejsze zmiany masy uli związane z gromadzeniem zasobów. W strefach tych notowano również wyższą temperaturę i niższą wilgotność niż na obszarach bez zagrożenia suszą.

Jak zmiany pór roku wpływają na pszczoły?

Zmiany pór roku wyznaczają rytm rozwoju rodziny pszczelej, gromadzenia pokarmu i przygotowania do zimowania. Wraz z długością dnia, temperaturą i dostępnością kwitnących roślin zmieniają się zadania robotnic. Gdy sezonowy rytm zostaje zakłócony, skutki pojawiają się również wiele tygodni później, dlatego kondycja rodziny zależy od przebiegu całego roku. W poszczególnych porach roku rodzina pszczoły miodnej ma odmienne potrzeby pokarmowe i energetyczne. Jej roczny cykl obejmuje pięć charakterystycznych okresów:

1. Wczesna wiosna – odbudowa liczebności rodziny. Gdy matka intensyfikuje składanie jaj, przybywa larw wymagających karmienia. Rodzina potrzebuje wtedy energii oraz pyłku dostarczającego składników niezbędnych do rozwoju młodych pszczół.
2. Wiosna i początek lata – intensywne zbieranie pokarmu. Rosnąca liczba robotnic pozwala wykorzystać obfite kwitnienie roślin. Jeśli chłód lub deszcz ograniczają loty podczas ważnego pożytku, rodzina zbiera mniej zasobów niż w korzystnym sezonie.
3. Lato – znaczenie ciągłości pożytku. Susza i wysoka temperatura ograniczają dostępność nektaru oraz pyłku.
4. Jesień – przygotowanie robotnic zimowych i zapasów. Rodzina stopniowo ogranicza aktywność typową dla pełni sezonu i przygotowuje się do zimowania. Długo utrzymujące się ciepło bywa jednak czynnikiem zakłócającym ten proces.
5. Zima – korzystanie ze zgromadzonej energii. Pszczoły skupiają się na przetrwaniu okresu bez regularnego dopływu świeżego nektaru i pyłku, a kondycja rodziny zależy również od przebiegu poprzednich miesięcy.

Czy cieplejsza jesień i łagodna zima pomagają pszczołom?

Cieplejsza jesień i łagodna zima nie zawsze pomagają pszczołom, ponieważ przedłużają aktywność robotnic i zmieniają naturalny przebieg zimowania. W okresie zimowym rodzina skupia się przede wszystkim na przetrwaniu przy ograniczonym dostępie do pokarmu. Dodatkowe dni lotne nie muszą więc oznaczać rzeczywistej korzyści, szczególnie jeśli wpływają na kondycję robotnic zimowych lub długość okresu wychowu czerwiu. Najważniejsze zagrożenia wiążą się z dwoma zjawiskami:

• Przedłużona aktywność lotna: dłuższy okres lotów zwiększa obciążenie robotnic zimowych i sprzyja ich fizjologicznemu starzeniu się. Badanie modelowe nad ociepleniem jesieni wskazuje, że przedłużenie aktywności wpływa niekorzystnie na liczebność oraz rozwój kolonii w kolejnym sezonie.
• Dłuższy okres czerwienia: ciepła jesień sprzyja przedłużaniu wychowu czerwiu, co ma znaczenie dla rozwoju Varroa destructor (roztocza wywołującego warrozę). Pasożyt rozmnaża się w komórkach z rozwijającymi się pszczołami, więc długość okresu czerwienia wpływa również na warunki jego rozwoju.

Jak zmiany klimatu wpływają na przeżywalność rodzin pszczelich?

Zmiany klimatu mogą pogarszać przeżywalność rodzin pszczelich, bo nakładają się na siebie niedobory pokarmu, ekstremalne temperatury i zakłócenia sezonowego rytmu. Zagrożenie nie sprowadza się do jednego zjawiska. Jeśli rodzina cierpi z powodu braku pożytku, trudniej jej utrzymać odpowiednią liczebność robotnic i przygotować zapasy przed zimą. Nie wszystkie straty rodzin pszczelich wynikają jednak ze zmian klimatu. Na ich przeżywalność wpływają również pasożyty, choroby, jakość i dostępność pokarmu, siła rodziny oraz warunki prowadzenia pasieki. Czynniki te często wzajemnie się nasilają, dlatego sama temperatura otoczenia nie wyjaśnia wszystkich przyczyn osłabienia kolonii.

Straty zimowe rodzin pszczelich w Polsce – wyniki badań z lat 2017–2022

Skalę problemów związanych z zimowaniem w Polsce pokazują dane ankietowe zebrane w latach 2017–2022. Badanie objęło pszczelarzy z różnych regionów kraju, a jego wyniki pozwalają określić wielkość zgłoszonych strat rodzin pszczelich. Najważniejsze dane przedstawiają się następująco:

• Liczba uczestników: w badaniu wzięło udział 2169 pszczelarzy.
• Liczba rodzin pszczelich: uczestnicy posiadali łącznie 77 867 kolonii.
• Straty zimowe: pszczelarze zgłosili utratę 9466 rodzin, co odpowiadało ogólnej stracie na poziomie 12,2%.

Jak pszczoły przystosowują się do zmieniających się warunków środowiska?

Pszczoły miodne przystosowują się do zmieniających się warunków dzięki współpracy robotnic i elastycznemu podziałowi zadań. Kolonia reaguje na zmiany pogody i dostępności zasobów, ale jej zdolności przystosowawcze mają swoje granice. Współpraca robotnic obejmuje przede wszystkim trzy obszary:

• Zbieranie pokarmu – dostarczanie nektaru i pyłku. Zbieraczki odwiedzają kwitnące rośliny i przynoszą do ula zasoby potrzebne rodzinie do funkcjonowania.
• Dostarczanie wody – wspomaganie chłodzenia gniazda. Podczas upałów część robotnic przynosi wodę, którą pozostałe pszczoły wykorzystują do regulowania temperatury.
• Utrzymywanie mikroklimatu – ochrona warunków w gnieździe. Robotnice ogrzewają lub chłodzą jego wnętrze, dostosowując swoje działania do temperatury otoczenia.

Współpraca robotnic obejmuje również budowę plastrów, które służą do wychowywania czerwiu i magazynowania pokarmu. Materiał potrzebny do ich budowy pszczoły wytwarzają samodzielnie, a poza pasieką wykorzystuje się go np. do produkcji świec z wosku pszczelego. Tak zorganizowana współpraca jest charakterystyczna dla rodziny pszczoły miodnej, natomiast gatunki dzikie i samotnicze różnią się od niej sposobem życia oraz wymaganiami środowiskowymi.

Produkty pszczele – wpływ warunków środowiskowych na powstawanie miodu i wosku

Warunki życia pszczół wpływają na powstawanie produktów z pasieki, ponieważ dostępność kwitnących roślin, wody i odpowiedniej temperatury decyduje o możliwościach pracy całej rodziny. Miód i wosk są efektem współpracy wielu robotnic, a ich pozyskiwanie wiąże się z przebiegiem całego sezonu. Za produktami z ula stoi więc znacznie więcej niż sama praca zbieraczek. Jeśli chcesz bliżej poznać efekty działalności pszczół, zajrzyj do naszej oferty, w której znajdziesz nie tylko naturalny miód, ale też inne wyroby związane z pasieką.

FAQ – najczęstsze pytania o wpływ klimatu i pogody na pszczoły

Temperatura, opady i przebieg pór roku wpływają na aktywność pszczół, dostępność pokarmu oraz zdolność rodzin do przetrwania. Poniżej znajdziesz odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące warunków lotu, suszy, zimowania i zagrożeń związanych ze zmianą klimatu.

Jaka temperatura jest dobra dla pszczół?

Dla pszczół zbierających pokarm korzystne są często temperatury ok. 20–30°C, choć intensywność lotów zależy również od nasłonecznienia, wiatru i dostępności pożytku. W otoczeniu rozwijającego się czerwiu rodzina utrzymuje znacznie bardziej stabilną temperaturę, zwykle ok. 34–35°C.

Czy pszczoły latają podczas deszczu?

Podczas deszczu pszczoły zwykle ograniczają loty, a przy intensywnych opadach robotnice rzadziej opuszczają ul. Silny wiatr i niska temperatura dodatkowo utrudniają zbieranie pokarmu, choć krótkotrwała mżawka nie stwarza takich samych warunków jak ulewa.

Czy pszczołom bardziej szkodzi mróz, czy upał?

Nie można jednoznacznie wskazać, czy pszczołom bardziej szkodzi mróz, czy upał, ponieważ wiele zależy od kondycji rodziny i warunków otoczenia. Zdrowa, odpowiednio przygotowana kolonia potrafi przetrwać silny mróz dzięki tworzeniu kłębu zimowego. Podczas upału musi natomiast intensywnie chłodzić gniazdo, a niedobór wody dodatkowo zwiększa zagrożenie.

Jak pszczoły przeżywają zimę?

Pszczoły miodne przeżywają zimę dzięki tworzeniu zwartego kłębu, w którym ograniczają utratę ciepła i wykorzystują energię zgromadzoną w zapasach pokarmowych. Nie zapadają w całkowitą hibernację, lecz pozostają aktywne biologicznie, choć w tym okresie nie zbierają regularnie nektaru ani pyłku.

Czy ciepła zima jest dobra dla pszczół?

Ciepła zima nie zawsze jest korzystna dla pszczół, bo przedłużona aktywność zwiększa wydatki energetyczne rodziny i obciążenie robotnic zimowych. Łagodne okresy sprzyjają dodatkowym lotom, ale ich wpływ na kondycję kolonii zależy od przebiegu całej jesieni i zimy, a nie wyłącznie od średniej temperatury.

Czy zmiana klimatu oznacza wyginięcie pszczół w Polsce?

Zmiana klimatu nie oznacza automatycznie wyginięcia pszczół w Polsce, choć zwiększa część zagrożeń środowiskowych. Na kondycję rodzin wpływają również choroby, pasożyty, dostępność pokarmu i warunki siedliskowe. Poszczególne gatunki pszczół różnią się wymaganiami środowiskowymi, dlatego nie wszystkie reagują na zachodzące zmiany w taki sam sposób. Bibliografia

1. https://academic.oup.com/jee/article/114/2/538/6168215  
2. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11785677/  
3. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6182700/  
4. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41124794/  
5. https://www.nature.com/articles/s41598-024-55327-8  
6. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8593171/  
7. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39675126/